Paratoner (yıldırımlık) zorunlu mu, ne sıklıkla ölçülmeli?

Kısa cevap: Her apartmana paratoner kurmak zorunlu değildir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yüksek binalar ile yıldırım riski ya da yangın sonuçları ağır olabilecek belirli yapılar için yıldırımdan korunma tesisatını zorunlu tutar; diğer binalarda karar, TS EN 62305 standardına dayanan bir risk değerlendirmesiyle verilir. Binada paratoner varsa, işe yaradığından emin olmak için yetkili bir elektrik mühendisine yılda bir ölçüm ve kontrol yaptırmak yaygın ve önerilen uygulamadır.

Paratoner nedir, ne değildir?

Paratoner, yıldırımı yakalayan uç ya da çatı iletkenleri, bunu toprağa indiren iniş iletkenleri ve toprak elektrodundan oluşan bir tesisattır. Doğru kurulduğunda yıldırım akımını yapıya zarar vermeden toprağa aktarır. Paratoner;

• binayı tamamen "yıldırımdan korunmuş" yapmaz; içerideki elektronik cihazlar için ayrıca aşırı gerilim koruması gerekir,
• bakımsız ya da kopuk iletkenle hiç olmamasından daha tehlikeli olabilir, çünkü yıldırım akımını kontrolsüz yollara yönlendirebilir,
• binanın elektrik tesisatının topraklamasından farklı bir sistemdir; ancak ikisi standartlara uygun şekilde birbirine bağlanır.

Elektrik tesisatı topraklaması için topraklama ölçümü yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi binalarda zorunlu?

Yönetmelikteki zorunluluk listesi ve eşikler kullanım türüne göre ayrıntılı düzenlenmiştir. Binanız sınırda kalıyorsa kararı tahminle değil, yetkili elektrik mühendisinin hazırlayacağı risk değerlendirmesiyle verin.

Ne sıklıkla ölçülmeli?

İşyerleri için iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı yıldırımdan korunma tesisatının periyodik kontrolünü açıkça düzenler. Konut binaları için aynı ayrıntıda bir takvim yazılı olmasa da, tesisatın işe yaradığını göstermek için şu takip mantıklıdır:

1. Yılda bir ölçüm ve kontrol: Yetkili elektrik mühendisi toprak geçiş direncini ölçer, iletkenlerin sürekliliğini ve bağlantıları kontrol eder, yazılı rapor verir.
2. Yıldırım düşmesinden sonra: Binaya ya da çok yakınına yıldırım düştüyse ara kontrol yaptırın.
3. Çatı işlerinden sonra: Çatı onarımı, mantolama, güneş paneli ya da anten montajı sonrasında iniş iletkenlerinin kopmadığını kontrol ettirin.
4. Gözle kontrol (yönetim): Sezon başında iniş iletkenlerinde kopukluk, sökülmüş kelepçe, paslanmış bağlantı olup olmadığına bakın.

Bütün bina kontrollerini tek bir takvimde izlemek için binada periyodik kontroller tablosu yazımız işinize yarar.

Ölçüm raporunda bulunması gerekenler

• Ölçümü yapan mühendisin adı, unvanı ve yetki bilgisi,
• ölçüm tarihi, kullanılan cihaz ve kalibrasyon bilgisi,
• her iniş iletkeni ve toprak elektrodu için ölçülen direnç değerleri,
• süreklilik ve bağlantı kontrollerinin sonucu,
• "uygun / uygun değil" sonucu ve uygun değilse giderilmesi gereken eksiklerin listesi,
• bir sonraki kontrol için önerilen tarih.

Yalnız "ölçüldü, uygun" yazan imzasız bir kâğıt, olası bir hasarda sigortaya ya da mahkemeye karşı yönetimi korumaz. Raporu teslim alırken ölçüm değerlerinin bir önceki yılla karşılaştırılmasını isteyin; direnç değerindeki belirgin bir artış, korozyon ya da gevşemiş bağlantının ilk işaretidir.

Eski radyoaktif paratonerlere dikkat

Eski bazı binaların çatısında radyoaktif madde içeren paratonerler bulunabilir. Bu tür paratonerlerin kullanımı uzun süre önce yasaklanmıştır ve sökülmeleri, taşınmaları ve bertarafı yalnız yetkili nükleer düzenleme kurumu gözetiminde yapılır. Çatınızda başlığı tabak, çan ya da küre biçiminde, ne olduğu bilinmeyen eski bir paratoner varsa:

1. Kendiniz ya da çatı ustası tarafından sökülmesine izin vermeyin,
2. yerini ve görünüşünü fotoğrafla belgeleyin,
3. yetkili kuruma başvurarak inceleme talep edin,
4. sökümden sonra yerine gerekiyorsa standarda uygun yeni tesisat kurdurun.

Yönetici için yıllık kontrol listesi ve örnek karar

Paratoner takibini yıllık iş takvimine bağlamak için aşağıdaki listeyi kullanabilirsiniz:

1. Son ölçüm raporunun tarihi bir yılı geçti mi? Geçtiyse yetkili elektrik mühendisinden teklif isteyin.
2. Önceki raporda "uygun değil" ya da eksik olarak yazılan maddeler giderildi mi, belgesi var mı?
3. Son bir yılda çatıda onarım, mantolama, anten ya da güneş paneli işi yapıldı mı? Yapıldıysa iletkenlerin kontrolünü ölçüm kapsamına aldırın.
4. İniş iletkenleri cephede görünür yerlerde kopuk, eğilmiş ya da sökülmüş mü?
5. Toprak elektrodunun bulunduğu ölçüm kutusu kapağı yerinde ve erişilebilir mi?
6. Rapor, sigorta poliçesi ve diğer bina kontrol belgeleriyle birlikte arşive kondu mu?

Zorunlu olmayan bir binada ilk kurulum gündeme geldiğinde karar defterine şu şekilde bir karar yazılabilir:

Binamızın yıldırımdan korunma ihtiyacının belirlenmesi için yetkili bir elektrik mühendisine risk değerlendirmesi yaptırılmasına; değerlendirme sonucunda tesisat gerekli görülürse en az üç teklif alınarak bir sonraki toplantıda karara bağlanmasına; değerlendirme bedelinin ortak gider olarak paylaştırılmasına katılanların ... oyuyla karar verilmiştir.

Kim karar verir, kim öder?

Paratoner binanın ortak yeri olan çatıda bulunur ve bütün binayı korur; kurulumu, ölçümü ve onarımı ortak giderdir. Zorunlu olduğu durumlarda tesisatın kurulması ve bakımı yöneticinin, yönetmelikten doğan yükümlülüğü yerine getirmesi kapsamındadır. Zorunlu olmayan bir binada ilk kez kurulacaksa kat malikleri kurulunda konuşulup karar alınması ve risk değerlendirmesi raporunun kurula sunulması doğru olur. Maliyetin paylaşımında anlaşmazlık çıkarsa, kat malikleri kurulu kararı esastır; uyuşmazlıkta sulh hukuk mahkemesine başvurulabilir.

Yıldırım kaynaklı hasarların sigorta kapsamı poliçeye göre değişir; konuyu bina sigortası yazımızda ele aldık. Kuzey Bina Yönetimi, teknik bakım ve onarım hizmeti kapsamında paratoner ve topraklama ölçümlerini yetkili mühendislerle planlayıp raporları sizin adınıza arşivleyebilir.

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; binanıza özgü zorunluluk ve teknik değerler için yetkili elektrik mühendisinin değerlendirmesi esastır.